Ispod ulica, kuća i zgrada starog Zemuna krije se jedan od najzanimljivijih geoloških zapisa u ovom delu Evrope – lesna zaravan koja čuva tragove klimatskih promena i života iz daleke prošlosti.
Kada danas šetamo Gospodskom ulicom, Zemunski kejom ili okolnim ulicama, teško je zamisliti da se ispod grada nalaze slojevi zemljišta koji predstavljaju svojevrsnu „arhivu“ Zemljine prošlosti.
Zemun se nalazi na području Sremske lesne zaravni, geološke celine koja je nastajala tokom pleistocena, odnosno ledenih doba. Upravo je na području Zemuna sačuvan izuzetno vredan lesni profil koji naučnicima omogućava da proučavaju klimatske i životne uslove koji su vladali pre više stotina hiljada godina.
Zemunski lesni profil nalazi se na obali Dunava, u Pregrevici, u Gornjem gradu, na strmoj desnoj obali Dunava. Prema podacima Zavoda za zaštitu prirode Srbije, nalazi se oko 6,6 km severozapadno od centra Beograda.
Šta je zapravo les?
Les je sitnozrnasti sediment koji je uglavnom nastajao taloženjem mineralne prašine koju je vetar prenosio i odlagao tokom hladnih i suvih perioda pleistocena.
Zemun je posebno značajan jer se u njegovim slojevima smenjuju les i fosilna zemljišta – paleozemljišta. Ta smena predstavlja svojevrsni zapis smenjivanja hladnih, suvih glacijalnih perioda i toplijih, vlažnijih interglacijala.
Zemun čuva zapis dug oko 430.000 godina
Savremena naučna istraživanja Zemunskog lesnog profila pokazala su da ovaj geološki zapis obuhvata približno 430.000 godina istorije.
Istraživači su analizirali slojeve lesa i paleozemljišta i pomoću različitih metoda napravili hronološki model koji prati promene kroz četiri glacijalno-interglacijalna ciklusa.
U samom profilu identifikovani su slojevi čija se starost procenjuje na približno 60.000 do više od 400.000 godina. Najstariji delovi analiziranog profila povezani su sa periodom od oko 430.000 godina pre sadašnjosti.
To znači da jedan deo Zemuna praktično predstavlja prirodnu knjigu u kojoj su sačuvane stranice klimatske istorije mnogo starije od bilo koje ljudske civilizacije.
Četiri sloja lesa i četiri fosilna zemljišta
Zemunski lesni profil posebno je vredan zbog jasno izraženih slojeva. U njemu su registrovana četiri horizonta lesa i četiri horizonta fosilnog zemljišta, odnosno nekadašnjih površinskih zemljišta koja su kasnije zatrpana novim nanosima.
Takva smena nije slučajna.
Les je uglavnom nastajao u hladnijim i suvlјim fazama, kada je vetar mogao da prenosi velike količine mineralne prašine. U toplijim i vlažnijim periodima na površini se razvijalo zemljište. Kasnije bi nova faza zahlađenja donela nove nanose lesa, prekrivajući starije zemljište.
Tako su, sloj po sloj, ostajali sačuvani tragovi različitih klimatskih epoha.
Gde se nalazi Zemunski lesni profil?
Zemunski lesni profil nalazi se na desnoj obali Dunava, na visokim lesnim odsecima. Naučni radovi ga svrstavaju u južni deo Srednjeg dunavskog basena, odnosno u područje Sremske lesne zaravni, koja je ograničena Dunavom na istoku i severoistoku, a Savom na jugu.
Sam zaštićeni profil ima visinu od oko 30 metara, dok se zaštićeno područje prostire na nešto manje od 78 ari. Nalazi se na nadmorskoj visini između približno 72 i 102 metra.
Prirodna laboratorija pored Dunava
Zemunski les nije zanimljiv samo zbog starosti.
U njegovim slojevima naučnici mogu da proučavaju kako su se tokom stotina hiljada godina menjali temperatura, vlažnost i drugi klimatski uslovi.
Istraživanja pokazuju da slojevi lesa i paleozemljišta funkcionišu kao svojevrsni paleoklimatski zapis. Promene u njihovim magnetnim i drugim osobinama omogućavaju naučnicima da rekonstruišu uslove koji su vladali u prošlosti.
Zbog toga Zemun nije važan samo kao istorijsko i kulturno središte Beograda – on ima i izuzetnu geološku vrednost.
Zemun je svoj „prirodni spomenik“ dobio 2013. godine
Zemunski lesni profil je 29. novembra 2013. godine proglašen za zaštićeno područje lokalnog značaja. Zaštićeno područje obuhvata površinu od 77 ari i 91 kvadratnog metra, a zaštita je uvedena kako bi se sačuvale njegove geološke, geomorfološke, paleogeografske i paleoklimatološke vrednosti.
Posebnu vrednost predstavljaju i arheološki nalazi. Naučni radovi navode da su na području lesnih odseka uz Dunav pronađeni paleolitički artefakti, što dodatno pokazuje koliko je ovaj prostor značajan za razumevanje prošlosti čoveka i prirode.
Kada sledeći put budete šetali Zemunom…
Možda ćete na njegove ulice gledati malo drugačije.
Ispod savremenog grada ne nalazi se samo zemljište na kojem je izgrađen Zemun. U njegovim slojevima sačuvan je zapis o vetrovima, hladnim dobima, toplijim periodima, formiranju zemljišta i promenama životne sredine koje su se odvijale stotinama hiljada godina.
Zemun zato nije samo grad sa dugom istorijom – on na svojim obalama čuva i istoriju prirode koja je mnogo starija od samog grada.
