Evlija Čelebija je ostavio zanimljiv opis Zemun iz 1663. godine, kada je prolazio ovim krajem tokom osmanskih pohoda. Njegovi zapisi su među važnijim izvorima za izgled i život Zemuna u 17. veku.
Po njegovom opisu: iz Beograda u Zemun prelazilo se pontonskim mostom od oko 50 lađa; Zemun je imao tvrđavu na Dunavu, petougaonog oblika, ali je već tada bila u lošem stanju; u gradu je bilo oko 400 kuća pokrivenih šindrom; postojala je jedna džamija, mekteb (škola) i tekija; nije bilo mnogo trgovine jer se roba uglavnom nabavljala iz Beograda; posebno je hvalio zemunski kajmak i jogurt.
Njegovi zapisi govore i da je Zemun tada bio pogranično mesto između Osmanskog carstva i habsburških teritorija, pa je imao veliki vojni značaj.
Kada je čuveni osmanski putopisac Evlija Čelebija 1663. godine stigao u Zemun, zatekao je mali pogranični grad na samoj ivici dva sveta — Osmanskog carstva i habsburške Evrope. Njegovi zapisi danas predstavljaju jedno od najvažnijih svedočanstava o izgledu i životu Zemuna u 17. veku.
Čelebija nije bio običan putnik. Rođen u Istanbulu 1611. godine, tokom više od četrdeset godina proputovao je ogroman deo tada poznatog sveta i sve beležio u monumentalnom delu Sejahatnama („Knjiga putovanja“). Upravo zahvaljujući njemu danas možemo da zamislimo kako su izgledali Beograd i Zemun pre više od tri i po veka.
Put iz Beograda u Zemun
U vreme kada je Čelebija prolazio ovim krajem, između Beograda i Zemuna nije postojao stalni kameni most. Prelazilo se preko ogromnog pontonskog mosta sastavljenog od lađa.
On zapisuje da je most preko Save bio napravljen od čak 50 pontonskih čamaca i da je imao oko 400 koraka nad rekom. Nakon toga prelazio se još jedan dugačak drveni most preko močvara i zemunskog polja, dug čak 4.000 koraka. Taj most bio je sazidan od ogromnih hrastovih greda i služio je prvenstveno vojnim pohodima Osmanskog carstva.
Možemo samo zamisliti prizor: vojska, konji, trgovci i putnici koji preko drvenih platformi prelaze močvarni teren između Save i tadašnjeg Zemuna.
Kako je izgledao Zemun
Čelebija opisuje Zemun kao utvrđeni grad na obali Dunava. Posebno pominje tvrđavu na Gardošu, za koju kaže da je bila petougaonog oblika, ali da je već tada „stalno propadala“. Njegove reči potvrđuju da je tvrđava izgubila nekadašnji strateški značaj i da je vreme već nagrizalo njene zidine.
Grad je imao oko 400 kuća pokrivenih šindrom. U njemu su postojali: jedna džamija sa olovnim krovom, mekteb (osnovna škola), tekija derviša, nekoliko hrišćanskih bogomolja.
Zanimljivo je da Čelebija primećuje kako Zemun gotovo da nije imao razvijenu čaršiju, jer se roba uglavnom nabavljala iz obližnjeg Beograda. To pokazuje koliko je tadašnji Beograd bio važniji trgovački centar od Zemuna.
Kajmak i jogurt koji su oduševili putopisca
Kao i u mnogim drugim mestima kroz koja je prolazio, Evlija nije zapisivao samo vojne i arhitektonske podatke. Posebnu pažnju obraćao je hrani i običajima stanovništva.
Za Zemun je ostavio zanimljivu belešku: posebno je hvalio „vrlo ukusan kajmak i jogurt“. Taj detalj danas deluje gotovo simpatično, ali mnogo govori o svakodnevnom životu tadašnjeg stanovništva i o gastronomiji pograničnih balkanskih krajeva.
Gardoš kroz vekove
Tvrđava koju je Čelebija video danas gotovo da ne postoji u svom izvornom obliku. Na njenim ostacima je krajem 19. veka podignuta Milenijumska kula, poznata kao kula na Gardošu ili kula Sibinjanin Janka.
Ipak, ispod današnjeg Gardoša još se kriju slojevi istorije: rimski Taurunum, srednjovekovni ugarski Zimony, osmanski Zemun koji opisuje Čelebija, habsburški vojni grad.
Zato je Gardoš jedno od retkih mesta u Beogradu gde se istorija može doslovno čitati sloj po sloj.
Zašto su Čelebijini zapisi važni
Istoričari danas smatraju da su zapisi Evlije Čelebije neprocenjivi za proučavanje Balkana 17. veka. Iako je umeo da preuveliča brojke i dramatizuje događaje, njegove beleške često predstavljaju jedini detaljan opis mnogih gradova tog vremena.
Za Zemun su njegovi zapisi posebno važni jer prikazuju grad u periodu između srednjovekovne prošlosti i kasnijeg austrijskog razvoja. Iz njegovih reči vidi se da je tadašnji Zemun bio: mali, vojno važan, multikulturalan, povezan sa Beogradom, ali još uvek nerazvijen kao trgovački centar.
Jedan grad između carstava
Kada danas šetamo kejom u Zemunu ili se penjemo na Gardoš, teško je zamisliti da je ovde nekada prolazio pontonski most od lađa, da su močvare okruživale grad i da je osmanski putopisac zapisivao utiske o kajmaku, tvrđavi i kućama pod šindrom.
Ali upravo zahvaljujući Evliji Čelebiji, taj davni Zemun nije potpuno nestao iz sećanja. Njegove reči ostale su kao vremeplov kroz jedan grad na granici svetova.
