Ćukovac je uzvišenje i naselje u starom jezgru Zemuna, između Gardoša i Kalvarije. Istorijski je to bio rub grada, sa kućama siromašnijih zanatlija, ribara i vinogradara.
Kako je nastao naziv
Naziv dolazi od reči „ćuk“ (ptica – mala sova).
Postoje dve glavne interpretacije:
Prirodna – Na tom uzvišenju je nekada bilo puno ćukova koji su se gnezdili u drveću i vinogradima, pa je narod mesto prozvao Ćukovac („mesto gde ima ćukova“).
Narodna metafora – U govoru, „ćuk“ se koristio i za zabit, pust ili miran kraj, naročito noću. Ćukovac je dugo bio slabo naseljen i mračan, pa je ime „leglo“.
Za razliku od Gardoša (vojno-utvrđeni i administrativni centar) i Kalvarije (versko uzvišenje), Ćukovac je bio izrazito narodni kraj – bez velike simbolike, ali pun svakodnevnog života.
Kako se razvijao
18. vek – vinogradi, kolibe, retke kuće
19. vek – širenje Zemuna, dolazak zanatlija i radnika
20. vek – postaje gusto stambeno naselje, ali zadržava krivudave ulice i „starozemunski“ karakter
Zbog toga se i danas Ćukovac oseća drugačije – tiši, intimniji i pomalo skriven, čak i kad si par minuta od centra.
Još jedna važna i manje poznata činjenica o Ćukovcu odnosi se na podzemlje samog brda. Ispod Ćukovca nalazi se mreža podzemnih laguma koja potiče iz perioda austrijske vladavine u Zemunu. Ovi lagumi su prvobitno korišćeni za skladištenje hrane, vina i kao zakloni, a međusobno povezuju Ćukovac, Muhar i Gardoš, čineći jedinstven podzemni sistem.
Nakon Drugog svetskog rata došlo je do intenzivnije izgradnje Ćukovca. Stanovnici su podizali kuće ne znajući da se ispod brda nalaze lagumi, koji pokrivaju površinu od oko 450 m². Kako u to vreme u ovom delu Zemuna nije postojao kanalizacioni sistem, meštani su gradili septičke jame i sakupljali kišnicu, što je tokom decenija zemljište učinilo vlažnim i nestabilnim.
U samom podnožju Ćukovca nalazi se i kafana „Beli medved“, jedna od najstarijih kafana u Beogradu, poznata po tome što je vekovima bila mesto okupljanja zanatlija, trgovaca i putnika koji su dolazili u Zemun. Njeno postojanje dodatno svedoči o kontinuitetu života u ovom delu grada i povezuje svakodnevicu starog Zemuna sa njegovim složenim i slojevitim podzemljem.
