Malo je poznato da se ispod današnjih ulica Zemuna kriju ostaci jednog od najvažnijih vojnih i rečnih centara Rimskog carstva na srednjem Dunavu. Pre gotovo dve hiljade godina antički Taurunum, smešten na prostoru današnjeg Gardoša i zemunskog keja, bio je vojna luka i jedna od ključnih baza rimske Panonske flote – Classis Flavia Pannonica.
Čuvari Dunava
Nakon što su Rimljani početkom 1. veka nove ere učvrstili vlast u Panoniji, Dunav je postao severna granica Carstva – čuveni limes. Za njenu odbranu nisu bile dovoljne samo legije na kopnu. Formirana je rečna flota čiji je zadatak bio patroliranje Dunavom, Savom i Dravom, prevoz vojske, snabdevanje pograničnih tvrđava i sprečavanje upada varvarskih plemena.
Zašto baš Taurunum?
Položaj Zemuna bio je izuzetan. Na ušću Save u Dunav kontrolisao je jedan od najvažnijih rečnih prolaza u ovom delu Evrope. Sa druge strane reke nalazio se Singidunum, današnji Beograd, u kome je bila stacionirana Legija IV Flavia Felix. Zajedno su činili snažan odbrambeni sistem rimske granice.
Istorijski izvori i arheološki nalazi potvrđuju da je u Taurunumu postojala vojna luka, skladišta, pristaništa i objekti namenjeni posadi flote. Tokom iskopavanja pronađene su opeke sa pečatom Classis Flavia Pannonica, kao i natpis iz 175. godine koji pominje Julija Celera, pisara Panonske flote – jedan od najvažnijih dokaza njenog prisustva u Zemunu.
Da li je ovde bilo sedište flote?
U domaćoj istoriografiji Taurunum se često navodi kao sedište ili glavna luka Panonske flote, što potvrđuju i zvanični istorijski pregledi Zemuna i dokumentacija za UNESCO nominaciju rimskog limesa.
Limes je zaista latinski naziv koji su Rimljani koristili za pogranični sistem. Danas istoričari terminom limes označavaju čitav sistem granice: utvrđenja, kule, puteve, logore i prirodne prepreke poput Dunava. Dunav nije sam po sebi bio „limes“, već je bio deo dunavskog limesa (Danubian Limes ili Ripa Danubii u pojedinim rimskim izvorima).
Nakon osvajanja Panonije, koje je završeno početkom 1. veka n. e. (nakon Velikog ilirskog ustanka 6–9. godine), Dunav je postao severna granica rimske provincije Panonije, a zatim je duž njega razvijen sistem utvrđenja poznat kao Dunavski limes.
Ipak, savremeni istraživači upozoravaju da arheološki dokazi još nisu dovoljni da se sa potpunom sigurnošću tvrdi da je ovde bilo stalno vrhovno zapovedništvo cele flote. Izvesno je da je Taurunum bio jedna od najvažnijih baza na Dunavu, ali pitanje glavnog komandnog centra i dalje ostaje predmet naučne rasprave.
Grad koji još krije tajne
Danas su gotovo svi ostaci rimskog Taurunuma skriveni ispod savremenog Zemuna. Pretpostavlja se da se vojna luka nalazila u zoni današnjeg zemunskog keja, dok se utvrđenje prostiralo oko Gardoša. Veći deo lokaliteta prekriven je kasnijom gradnjom, pa nova arheološka istraživanja mogu doneti značajna otkrića.
Dok šetamo zemunskim kejom ili uskim ulicama Gardoša, teško je zamisliti da su ovde nekada pristajale rimske ratne lađe, da su mornari patrolirali Dunavom, a da je upravo sa ovog mesta čuvana jedna od najvažnijih granica najvećeg carstva antičkog sveta. Zemun zato nije samo grad bogate srednjovekovne i austrougarske prošlosti – on je i jedno od ključnih mesta rimske istorije na Dunavu.
