Malo je poznato da je Zemun tokom 19. i početkom 20. veka bio jedan od važnijih centara zanatske izrade nakita u ovom delu Evrope. U srcu starog Zemuna postojale su juvelirnice u kojima su majstori zlatare izrađivali dragoceni nakit po narudžbini imućnih građana, trgovaca i aristokratije.
Jedna od najpoznatijih juvelirnica nalazila se u staroj jezgri grada, u blizini Gardoša, gde su se zanatlije bavile obradom zlata, srebra i dragog kamenja. Zemun je u 18–19. veku imao više zlatara i časovničara nego Beograd, a juvelirnice su bile u glavnoj ulici (današnja Glavna ulica i okolina). Njihovi proizvodi uključivali su prstenje, broševe, ogrlice i porodične grbove, često ručno gravirane i ukrašene filigranskim tehnikama.
Zanat koji je oblikovao identitet grada
Zemun je u to vreme bio deo Austrougarske monarhije, što je uticalo na stil nakita – kombinacija srednjoevropske elegancije i balkanskih motiva davala je posebnu autentičnost. Mnogi komadi nakita prenosili su se generacijama kao porodično nasleđe.
Ko je držao juvelirnice?
Uglavnom: Nemci (Dunavske Švabe) – najviše zlatara i časovničara, Jevreji – često trgovci nakitom i draguljima, Srbi i Grci – naročito u 19. veku, bilo je i zanatlija iz Austrije i Mađarske koji su se naseljavali u Zemunu.
Istoričari navode da su juveliri u Zemunu često sarađivali sa trgovcima iz Beča i Pešte, odakle su nabavljali drago kamenje i specijalne alate. Zanatske radionice bile su porodične, a znanje se prenosilo sa oca na sina ili kroz šegrtski sistem.
U starom Zemunu je zlatarski zanat bio strogo cehovski – postojala su pravila ko može da bude majstor, šegrt i kalfa.
Zlatari su često potpisivali svoje radove malim oznakama (žigovima), što se danas koristi u muzejskoj identifikaciji.
Zaborav i savremeni interes
Posle Drugog svetskog rata mnoge privatne radionice su zatvorene ili nacionalizovane, a zanat je polako nestajao pred industrijskom proizvodnjom nakita. Danas se sve više javlja interesovanje za ovu zaboravljenu tradiciju, a kolekcionari i muzeji tragaju za starim zemunskim komadima nakita koji predstavljaju vredan deo kulturne baštine.
Stručnjaci ističu da bi obnova zanatske izrade nakita mogla doprineti turističkoj ponudi Zemuna, kroz radionice, izložbe i tematske ture posvećene starim zanatima.
