U starom delu Zemuna 1940. godine bilo je 145 arteskih bunara: zaboravljena mreža podzemnog blaga
Prema istorijskim dokumentima iz 1940. godine, u starom jezgru Zemun evidentirano je čak 145 arteskih bunara, što svedoči o izuzetno razvijenom sistemu vodosnabdevanja i specifičnom odnosu grada prema podzemnim vodama. Danas je malo poznato da je upravo mreža bunara decenijama predstavljala jedan od najvažnijih izvora života u ovom delu grada.
Javna i privatna mreža bunara
Od ukupno 145 zabeleženih bunara:
62 bunara bila su javna, postavljena na ulicama, trgovima i pijacama, dostupna svim građanima;
83 bunara nalazila su se u privatnom vlasništvu, uglavnom u dvorištima kuća, zanatskih radionica i većih porodičnih domaćinstava.
Ova podela pokazuje da je voda u Zemunu bila i javno dobro, ali i važan deo privatnog života stanovnika.
Zašto baš Zemun?
Geografski položaj Zemun između Dunav i Sava omogućio je pristup bogatim podzemnim vodonosnim slojevima. Zbog peskovitog i aluvijalnog zemljišta, kopanje bunara bilo je zahtevno, ali veoma isplativo.
Većina bunara bila je skoncentrisana u Donjem gradu, bliže obali Dunava, gde se voda nalazila na pristupačnijim dubinama. Ipak, mnogi arteški bunari dostizali su dubinu od 30 do 40 metara, što govori o ozbiljnom inženjerskom poduhvatu za to vreme.
Šta je arteški bunar?
Arteški bunar je specifična vrsta bunara kod koje voda, zahvaljujući prirodnom pritisku podzemnih slojeva, često sama izbija na površinu, bez potrebe za pumpanjem.
Takvi bunari bili su dragoceni jer su: davali čistu i hladnu vodu tokom cele godine; bili otporniji na sušne periode; predstavljali sigurniji izvor pijaće vode od površinskih izvora.
Za stanovnike Zemuna to je značilo stabilno snabdevanje vodom mnogo pre razvoja modernog vodovoda.
Bunar kao centar društvenog života
U starom Zemunu bunari nisu bili samo infrastruktura — bili su mesta susreta.
Kod javnih bunara okupljale su se komšije, razmenjivale vesti, dogovarali poslovi i gradile društvene veze. Na pijacama su bunari bili važni za trgovce, zanatlije i putnike.
Istoričari navode da je bunar često bio i statusni simbol: posedovati privatni arteški bunar značilo je imati određeni društveni i ekonomski ugled.
Nestanak bunara sa modernizacijom
Razvojem centralnog vodovoda tokom sredine 20. veka, veliki broj bunara postepeno je: zatrpan, zatvoren, ili prepušten zaboravu.
Urbanizacija je promenila lice Zemuna, a sa njim je nestao i veliki deo ove podzemne mreže. Danas su ostali tek retki tragovi i sećanja u starim katastarskim mapama, arhivama i pričama starijih Zemunaca.
Kulturno nasleđe ispod naših nogu
Podatak o 145 arteskih bunara govori da je stari Zemun imao jedan od najrazvijenijih lokalnih sistema korišćenja podzemnih voda u regionu.
Ova zaboravljena infrastruktura nije samo tehnički podatak — ona predstavlja deo identiteta grada i podseća da se ispod kaldrme starog Zemuna i danas krije slojevita istorija.
Možda su mnogi od tih bunara nestali sa površine, ali njihova priča i dalje živi — duboko, baš tamo gde je nekada tekla voda koja je hranila grad.
