Zemun je dugo bio deo Austrougarska, pa su neke ulice nekada imale nemačka ili mađarska imena.
Na primer:
Današnja Glavna ulica zvala se Hauptgasse.
Postojale su ulice sa imenima habzburških careva.
Promene imena bile su česte posle 1918. godine, kada je Zemun ušao u sastav Kraljevine SHS.
Zemun je sve do 1918. godine bio pogranični grad u okviru Austrougarska. Nalazio se tačno preko puta Beograd, koji je tada bio u drugoj državi – Kraljevini Srbiji. Ta granica na Savi i Dunavu snažno je uticala na urbani razvoj, administraciju, ali i na imena ulica.
Nemački i mađarski nazivi u svakodnevnom životu
U 18. i 19. veku, Zemun (tada poznat i kao Semlin) bio je deo Vojne krajine, a kasnije civilne uprave Monarhije. Službeni jezici bili su nemački i mađarski, pa su i nazivi ulica odražavali taj administrativni i kulturni okvir.
Najpoznatiji primer je današnja Glavna ulica, koja se zvala Hauptgasse (doslovno: Glavna ulica). To nije bio samo prevod, već odraz tipične srednjoevropske urbanističke strukture – centralna trgovačka ulica sa zanatskim radnjama, kafanama i kućama bogatih trgovaca.
Slično tome, mnoge ulice su nosile nazive poput:
Kirchengasse (Crkvena ulica)
Donaustrasse (Dunavska ulica)
imena habzburških careva i vojskovođa
Nazivi su često menjani u skladu sa političkim prilikama – posebno posle revolucije 1848. i nakon Austro-ugarske nagodbe 1867, kada mađarski uticaj postaje jači u administraciji.
Ulice sa imenima habzburških careva
U 19. veku bilo je uobičajeno da glavne gradske saobraćajnice nose imena aktuelnih vladara. Tako su postojale ulice nazvane po članovima dinastije Habsburg, poput:
Franz Joseph I
Maria Theresa
Ova praksa bila je politička poruka lojalnosti caru i Monarhiji. Imena su često menjana posle smrti vladara ili političkih promena.
1918. godina – velika prekretnica
Posle završetka Prvog svetskog rata i raspada Austrougarske, Zemun ulazi u sastav novonastale države – Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca (kasnije Kraljevina Jugoslavija).
To je donelo talas simboličnih promena:
nemački i mađarski nazivi zamenjeni su srpskim, ulice dobijaju imena srpskih vladara, vojvoda i kulturnih ličnosti, brišu se nazivi koji podsećaju na habzburšku vlast.
Ove promene nisu bile samo administrativne, već i identitetske – grad je iz pogranične habzburške varoši prerastao u deo južnoslovenske države.
Između dva rata – nova simbolika
Tokom perioda između 1918. i 1941. godine, Zemun postepeno menja svoj urbani karakter. Imena ulica tada često slave:
junake Prvog svetskog rata, srpske kraljeve, ideju jugoslovenstva
Godine 1934. Zemun je i administrativno pripojen Beogradu, čime se dodatno uklapa u širu prestoničku strukturu.
Drugi svetski rat i nova preimenovanja
Tokom okupacije 1941–1944, Zemun je bio uključen u sastav NDH, pa su se ponovo menjala imena ulica. Nakon oslobođenja, socijalističke vlasti uvode nova imena – često po partizanskim herojima i revolucionarima.
Tako su zemunske ulice tokom jednog veka menjale imena čak tri ili četiri puta, prateći promene država:
Austrougarska, Kraljevina SHS / Jugoslavija, Period okupacije, Socijalistička Jugoslavija, Tragovi prošlosti danas
Iako su stari nemački i mađarski nazivi nestali iz zvanične upotrebe, oni se i danas mogu pronaći:
u starim katastarskim mapama, na arhivskim dokumentima, u sećanjima starih zemunskih porodica
Arhitektura centra Zemuna – naročito oko Gardoša i današnje Glavne ulice – i dalje jasno pokazuje srednjoevropski karakter grada.
Imena zemunskih ulica predstavljaju svojevrsnu istorijsku mapu političkih promena. Od habzburških careva, preko jugoslovenskih kraljeva, do partizanskih heroja – svaka promena vlasti ostavila je trag na tablama sa nazivima ulica.
Zemun je zato jedinstven primer grada u kome se kroz nazive saobraćajnica može pratiti čitava istorija srednje Evrope i Balkana.
